Όποιος βρεθεί στην Κρήτη δεν θα δυσκολευτεί να αντιληφθεί το μέγεθος της σχέσης του Κρητικού με το καθημερινό ψωμί.

Κι ακόμη, λέγεται πως το πλήρες ψωμί είναι πιθανόν να προλαμβάνει τον καρκίνο του γαστρεντερικού σωλήνα και ιδιαιτέρως του παχέος εντέρου! Μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες οι Κρητικοί έτρωγαν κάθε μέρα μαύρο ψωμί. Λευκό, χωρίς πίτουρο, έτρωγαν μόνο πέντε-έξι φορές το χρόνο: τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, το Δεκαπενταύγουστο, σε κάποια τοπική γιορτή και, ίσως, σε κάποια κοινωνική εκδήλωση (γάμο).

Στο γάμο συγκεκριμένα τα ψωμιά ήταν επτάζυγα ή προζυμένια με αλεύρι από σιτάρι. Ζυμώνονταν σε αχρησιμοποίητη σκάφη και έπρεπε να φτάνουν για όλους. Σκοπός ήταν να μοιραστεί η χαρά, να γίνει γλέντι μεγάλο και ανοιχτό, για να κυλήσει κι η ζωή των νιόπαντρων μέσα στη χαρά και την ευτυχία. Το ψωμί που συμβολίζει την ίδια τη ζωή, ανοίγει τον κύκλο του γάμου με το ζύμωμα της κουλούρας του τραπεζιού του γάμου και της κουλούρας της νύφης. Μια διαδικασία που συνοδεύεται με πολλές εθιμικές ενέργειες, προλήψεις, παρατηρήματα. Είναι κουλούρες περίτεχνες, πλουμιστές, φορτωμένες με στολίδια και σύμβολα (άνθη, φύλλα δένδρων και κυρίως αμπελιών και ελιάς, ρόδια, πουλιά κ.λ.π).Τη σημασία του ψωμιού για την ευτυχία των νεόνυμφων μαρτυρά η ευχή των γυναικών που κοσκίνιζαν το αλεύρι: "Τρισεύγενη, στο γάμο σου, στα αρραβωνιάσματα σου, τα χιόνια αλεύρια να γεννούν και τα πουλιά γιοβάλια κι η θάλασσα γλυκό κρασί κι τα καράβια κούπες".

Οι ξένοι περιηγητές που έφταναν στην Κρήτη το 19ο αιώνα αλλά και στις πρώτες δεκαετίες του 20ού, περιέγραψαν το ψωμί των Κρητικών όχι με τα καλύτερα λόγια. Ο σοφός Αγγλος Ρόμπερτ Πάσλεϋ (1834), όμως, εντυπωσιάστηκε από το ωραίο μαύρο ψωμί των καλογέρων της Κρήτης, που το παρασκεύαζαν με σιτάρι, κριθάρι και σίκαλη. Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια, να γίνουν μελέτες, για να αποδειχτεί πως οι Κρητικοί είχαν, και σ' αυτό το ζήτημα, δίκιο! Οι ίνες που περιέχει το κρητικό παραδοσιακό ψωμί βοηθούν στην καλύτερη λειτουργία του εντέρου, και ιδιαιτέρως του παχέος εντέρου. Το πλήρες ψωμί έχει πολύ μεγαλύτερες ποσότητες βιταμινών, ιδίως του συμπλέγματος Β, που είναι απαραίτητες για τη σωστή λειτουργία του νευρικού συστήματος.

Προϊόν αναγνωρισμένο από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα το κρητικό παξιμάδι κατακτά σήμερα τους καταναλωτές λόγω της υψηλής ποιότητας του, λόγω των αγνών φυσικών υλικών που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή του αλλά και λόγω της υψηλής διαιτητικής του αξίας.

Στην Κρήτη υπάρχουν τα στρογγυλά παξιμάδια που σερβίρονται σήμερα και στα καλά εστιατόρια και αποτελούν μια ξεχωριστή απόλαυση. Ο πιο δημοφιλής τρόπος σερβιρίσματος του κρητικού παξιμαδιού, είναι με τριμμένη φρέσκια ντομάτα, αρωματικά φυτά, ελαιόλαδο και μυζήθρα και εκτός από την γεύση, δίνει επιπλέον και τη βάση στήριξης και την ιδιαιτερότητα της συνεχώς αναβαθμιζόμενης μεσογειακής διατροφής. Είναι μια ξεχωριστή λιχουδιά, αλλά και ένας ξεχωριστός συνδυασμός αγνών φυσικών προϊόντων!

Τα παραδοσιακό κρητικό παξιμάδι διακρίνεται ανάλογα με το σχήμα του, τα υλικά που χρησιμοποιούν και τον τρόπο παρασκευής του σε:

• Ντάκο λέγεται το παξιμάδι που είναι μακρόστενο. Το ψωμί πλάθεται σε φρατζόλα, χαράσσεται σε φέτες, ψήνεται μέχρι να γίνει παξιμάδι.
• Κουλούρα λέγεται το παξιμάδι που είναι στρογγυλό και έχει μια τρύπα στη μέση. Πλάθεται σαν κουλούρι και ψήνεται μέχρι να γίνει παξιμάδι
• Ταμπακιέρα λέγεται το παξιμάδι που είναι στρογγυλό χωρίς τρύπα στη μέση. Πλάθεται σαν ψωμί και ψήνεται μέχρι να γίνει παξιμάδι