Διόνυσος: ο θεός του αμπελιού και του κρασιού.

Γιος του Δία και της Σεμέλης. Ο μύθος λέει πως η Σεμέλη ήταν πολύ όμορφη και ο Δίας την αγάπησε και την παντρεύτηκε κρυφά. Όμως το έμαθε η Ήρα και ζήλεψε τρομερά.

Μια μέρα λοιπόν παρουσιάστηκε στη Σεμέλη και κατάφερε να την πείσει να καλέσει το Δία να εμφανιστεί μπροστά της σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, με αστραπές και κεραυνούς.

Καθώς όμως ο Δίας παρουσιάστηκε, η Σεμέλη κάηκε από τη φωτιά. Ο Δίας όμως πρόλαβε και πήρε το παιδί από την κοιλιά της μητέρας του, έσχισε την κνήμη του και έβαλε μέσα το έμβρυο.

Λίγους μήνες αργότερα γεννήθηκε από το πόδι του Δία ο Διόνυσος, ο θεός του κρασιού και των αμπελιών.  Λέγεται μάλιστα ότι το πρώτο αμπέλι φύτρωσε σε κείνο το σημείο όπου ο κεραυνός του Δία σκότωσε τη Σεμέλη.

Κατά την μυθολογία, ο Στάφυλος γιος του Διονύσου και της Αριάδνης, ήταν βοσκός του βασιλιά Οινέα. Ο Στάφυλος παρατήρησε ότι όταν έβοσκε τις κατσίκες του, κάποια από αυτές τρώγοντας τον καρπό των αμπελιών πάχαινε περισσότερο από τις άλλες, άλλα και ότι ''τρελαινόταν''!Τότε ο Στάφυλος μάζεψε μερικά σταφύλια και τα πήγε στον βασιλιά του.

Ο Οινέας παρασκεύασε τότε ένα χυμό τον οποίο ονόμασε "οίνο", ενώ στον καρπό έδωσε το όνομα του βοσκού του (σταφύλι) προς τιμήν του. Σύμφωνα με ιστορικά ντοκουμέντα, η πρώτη καλλιέργεια αμπελιού στην Ελλάδα έγινε στην Κρήτη. 

Τέλη Αυγούστου το πολύ μέχρι μέσα Σεπτέμβρη ξεκινάει το μάζεμα των σταφυλιών, ή αλλιώς ο τρύγος. Ορόσημο για το μεγάλο πανηγύρι του τρύγου θεωρούνταν η μέρα του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου. Στον ελληνικό χώρο καλλιεργήθηκαν από την αρχαιότητα διάφορα είδη σταφυλιών, που η ονομασία τους καθορίζεται από το χρώμα, το σχήμα, τον χρόνο ωρίμανσης και τον τόπο αρχικής παραγωγής.

Το πότε ακριβώς θα γίνει ο τρύγος έχει μεγάλη σημασία, γιατί έτσι καθορίζεται η ποιότητα των σταφυλιών. Τα σταφύλια για να τα μαζέψουμε πρέπει να είναι ώριμα

ΘΕΡΟΣ–ΤΡΥΓΟΣ-ΠΟΛΕΜΟΣ, έλεγαν οι παππούδες μας. Οι τρεις αυτές λέξεις μας δίνουν να καταλάβουμε ότι ο τρύγος ήταν η πιο σοβαρή και κουραστική φάση της αμπελοκαλλιέργειας. Ο τρύγος και το πάτημα των σταφυλιών αργότερα είναι μια από τις σοβαρότερες αγροτικές γιορτές και φυσικά  για τους Κρητικούς αποτελούσε άλλη μια αφορμή για γιορτή.

Στις τοπικές αγροτικές κοινωνίες ο τρύγος ήταν συνήθως αργία και για τα σχολεία και τα παιδιά συμμετείχαν με χαρές και με τραγούδια. Η συμμετοχή όλων των κατοίκων του χωριού αναδείκνυε τον τρύγο σε ευχάριστη εργασία, που συχνά έπαιρνε τον χαρακτήρα πανηγυριού. Το μάζεμα των σταφυλιών γίνεται σε ειδικά καλάθια, που ονομάζονται κοφίνια με ειδικά ψαλίδια

Είναι βέβαιο πως ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε για τη διατροφή του τα σταφύλια, από την εποχή του ορείχαλκου. Μετά τον κατακλυσμό, ο Νώε -λέει η Παλαιά Διαθήκη-, φύτεψε αμπέλι. Στην Ομηρική εποχή η αμπελουργία ήταν πολύ ανεπτυγμένη, και ο Οδυσσέας χρησιμοποίησε το ξακουστό κρασί της Θράκης, για να μεθύσει τον Πολύφημο.

Πολλές χώρες υποστηρίζουν πως αυτές ήταν η πρώτη Πατρίδα του αμπελιού και όλες σχεδόν απέδιδαν την ανακάλυψη και καλλιέργειά του σε κάποια Θεότητα. Οι Έλληνες είχαμε το Διόνυσο, οι πρώτοι Ιταλοί τον Κρόνο και αργότερα οι Ρωμαίοι το Βάκχο. Μεγάλοι ποιητές, γλύπτες, χριστιανοί υμνογράφοι και λαϊκοί καλλιτέχνες, τραγούδησαν, ζωγράφισαν και σκάλισαν το ωραίο φυτό από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ιδιαίτερα στην Ελλάδα.

Η διαδικασία ήταν απλή. Έκοβαν προσεκτικά τα σταφύλια και τα τοποθετούσαν στα κοφίνια. Στη συνέχεια τα φόρτωναν στα ζώα και τα πήγαιναν στο πατητήρι, όπου και τα άδειαζαν. Από εκεί τα παραλάμβαναν οι μεγαλύτεροι σε ηλικία όπου και τα πατούσαν. Από εκεί έτρεχε ο μούστος σε βαρέλια.

Τα τσαμπιά και οι φλούδες των σταφυλιών μεταφέρονταν και τοποθετούνταν στο βαρέλι για να ζυμωθούν. Το  κρασί να γίνει κόκκινο έπρεπε να μείνει ο μούστος μαζί με τα τσίπουρα για 1-2 ημέρες, άλλως το κρασί γινόταν άσπρο.

Ο μούστος έμενε στο βαγένι για 5-6 ημέρες οπότε είχε αρχίσει το βράσιμο (ζύμωση για μετατροπή του σακχάρου σε αλκοόλ) και γινόταν μεταφορά του μούστου μετά από σούρωμα σε άλλα βαρέλια. Μετρούσαμε την περιεκτικότητα του σακχάρου με ειδικό όργανο το γράδο.

Εάν η χρονιά ήταν καλή με ζεστό καιρό και χωρίς βροχές μετά της Παναγίας, τα κρασιά είχαν πάνω από 12 βαθμούς, πού ήταν η βάση για ένα καλό κρασί.

Με το μούστο, πριν να αρχίσει η ζύμωση, οι γυναίκες έφτιαχναν τη μουσταλευριά, το πετιμέζι και τα μουστοκούλουρα (προφαντό που το φυλάγαμε για το χειμώνα). Τα τσίπουρα ήταν η πρώτη ύλη που βγάζαμε με απόσταξη τη ρακή.

Τα καζάνια (ειδικοί άμβυκες απόσταξης) ήταν δηλωμένα στην Εφορία και χωρίς άδεια απαγορευόταν το καζάνιασμα. Υπο-προϊόν του κρασιού είναι και το ξύδι, που έχει αρκετά δυνατή γεύση.